Strona WWW

Grudziądz Informacja Turystyczna w Grudziądzu Nasza Klasa Facebook Bloog

Strona główna / Zamek w Grudziądzu

Część pierwsza

Część druga

Zamek w Grudziądzu część pierwsza

002.jpg -

002.jpg -

Zadaniem książki jest odtworzenie dziejów obronnego miasta jako Zamku Grudziądzkiego w oparciu o dorobek naukowy istniejący w tym zakresie, wzbogacony bardzo wydatnie, zwłaszcza w ciągu kilku ostatnich lat. Chodzi o wydobycie z gąszczu spraw-zagadnień i wydarzeń, określających tok historii naszego miasta od najdawniejszych jego początków. Chodzi o pokazanie, jak na tle wydarzeń i w związku z nimi kształtowały się nasze skomplikowane losy. Historia zamku w Grudziądzu posiada sporo cech nietypowych i oryginalnych. Niełatwy był przebieg przetaczających się nad ziemią położoną w dolinie Wisły i Osy. Krzyżowały się tu różne wpływy idące ze Stron Świata. A przecież, choć mozolnie i nie zawsze najprostszą drogą miasto Grudziądz kroczyło naprzód, zamieszkujący go ludzie budowali z trudem swój dzień powszedni, który dla nas jest już dniem wczorajszym.

Bez "wczoraj" jednak nie byłoby "dziś".

Ryszard Bogdan Kucharczyk

P.S. Publikacja stanowi zestaw pięciu tematycznych części. Ze względu na niemożliwość chronologicznego zapisu wydarzeń, treść, fotografia dostosowana jest do konkretnych autorów , obiektów i okresowo tematycznie związanych z nimi wydarzeniami. Uzyskane przez autora dokumenty lub publikacje ukazują wizualnie zmiany zachodzące na Wzgórzu Zamkowym jak i miasta obronnego.

Johann von Posilge

(ok. 1340-1405 )

Urodził się w miejscowości Żuławka Sztumska ( Posigle ). Był proboszczem w Iławie

( Teutsch Eylau ) a później asystentem biskupa Pomesania (Diecezja pomezanska- jedna z czterech diecezji pruskich położona pomiędzy Warmią a ziemią chełmińską. Katedrą diecezjalną była katedra w Kwidzynie). Znany jako autor Chronik des Landem Preussen - szczegółowe kroniki wydarzeń w Prusach od około 1360 roku. Jest to jedno z najważniejszych źródeł na temat historii Krzyżaków. Kronika została przetłumaczona z łaciny na niemiecki w 1420 roku. Poniżej wycinek strony tytułowej kroniki. U dołu, wycinek z nazwą miasta Grudziądza.

fot.4-5. fotokopie kroniki Johana von Posilge z 1825 roku

Izrael Hoppe

(1600 – 1679)

fot 8. portret z pocztówki

Wywodził się ze znaczącej patrycjuszowskiej rodziny, ukończył Elbląskie Gimnazjum. Hoppe sprawował szereg najważniejszych miejskich urzędów (wójta, asesora, rajcy, burmistrza, burgrabiego), zarówno podczas epizodu szwedzkich rządów w mieście jak i za panowania polskiego. Sprawowane urzędy i osobisty udział w istotnych politycznych wydarzeniach okazały się bardzo przydatne w jego historiograficznej pracy. Jest autorem historii wojny – polsko szwedzkiej w Prusach w latach 1626 – 1629), nazwanej przez Maksymiliana Toeppena ( późniejszego kronikarza ) jednym z najważniejszych dzieł historycznych dotyczących prowincji pruskiej, jak również innych mniej znaczących przyczynków. Jego główne dzieło jest bogato ilustrowane planami i mapami oraz uzupełnione o różne dokumenty Fortyfikacje ziemne są wyraźnie widoczne w rękopiśmiennym szkicu Można zatem stwierdzić , że umocnienia Grudziądza sprzed 1656 stanowiły formę przejściową między dawnymi ceglanymi fortyfikacjami średniowiecznym a nowszymi obwałowaniami ziemnymi.

fot.9. Plan Grudziądza z 1628 roku sporządzony przez Izraela Hoppego (fotokopia szkicu znajduje się w Muzeum w Grudziądzu w zbiorach pod poz.558 ( Rocz.Grudz.. IX.str.39 ))

fot.23. Widok budynku głównego zamku z 1656

Maksymilian Toeppen

(1822 – 1893 )

fot.24 .Portret

Maksymilian Toeppen urodził się 4 kwietnia 1822 r. w Królewcu, jako syn pruskiego urzędnika. Od 1830r. uczęszczał do szkół w Królewcu a w 1839 rozpoczął studia uniwersyteckie. Studiował nauki klasyczne, filozoficzne i historyczne. W 1843 ukończył studia doktoryzując się z języka łacińskiego. Zyskał też uprawnienia do nauczania. W latach 1845 – 1848 pracował jako nauczyciel w Królewcu. W 1847 r. habilitował się z zakresu historii Prus i jako tzw. Docent prywatny rozpoczął wykłady na Uniwersytecie Królewieckim. Od 1848 r. uczył w gimnazjum elbląskim, a następnie w latach 1850-1854 w Poznaniu.

Metodę jego pracy naukowej cechowało opieranie się na szerokiej podstawie źródłowej. Sięgał do mało dotąd wykorzystywanych protokołów stanów Prus Krzyżackich. W swych pracach uwzględniał geografię historyczną, etnografię i obiekty zabytkowe. Zasługi Toeppena dla historiografii prusko –pomorskiej, w tym Elbląga są ogromne. Z jego prac monograficznych najważniejsze są :”Geschichte der preussischer Historiographie” ( Historia pruskiej historiografii, Berlin 1853) oraz „Historiach – comparative Geographie von Preussen” (Historyczno-porównawcza geografia Prus, Gotha 1858) z atlasem historycznym. Z prac edytorskich szczególnie znane są „Scriptores Rerum Prussicarum” (Pisarze rzeczy pruskich, t.1-5, Lipsk 1861-1874) oraz „Acten der Ständetage Prussens unter der Herrschaftdes Deutschen Ordens” (Akta zjazdów stanów Prus pod panowaniem zakonu niemieckiego, t.1-5, Lipsk 1874-1886). Ta ostania stanowi wraz z obszernymi komentarzami fundament badań nad życiem stanowym Prus Krzyżackich.

Mówi się tam o wydarzeniach z roku 1388:Mamy więc tutaj do czynienia z osunięciem się skarpy od strony Wisły. Rzeka podmyła część zachodniego skrzydła zamku, poluzowała fundamenty i doprowadziła do katastrofy. Szczególnym zrządzeniem losu osunięcie nastąpiła akurat tam , gdzie znajdowało się mieszkanie komtura.

W czasach polskich Grudziądz wiele ucierpiał w wyniku działań wojennych .Podczas drugiej wojny szwedzko-polskiej zamek został 13 grudnia 1655 roku zajęty przez szwedzkiego generała Steinbocka i od tego czasu podlegał przez kilka lat różnym szwedzkim komendantom. Stał się też rezydencją królowej Szwecji, podczas jej pobytu w Prusach od maja do września 1656 roku. W tym celu został odpowiednio urządzony i umocniony palisadą z tysięcy pni.

Pod koniec wojny w dniu 29 sierpnia 1659 roku miasto, a potem również zamek ,zostały zaatakowane przez Polaków i zdobyte. Komendant pułkownik Pauchert wraz z dwoma oficerami został uwięziony.

Zgubna w skutkach okazała się dla zamku wielka Wojna Północna na początku XVIII wieku, kiedy to obozowały tu na zmianę ,czyniąc wiele zniszczeń ,wojska szwedzkie ,polskie, saskie i rosyjskie.

Także podczas wojny siedmioletniej szczególnie brutalnie panoszyli się na zamku Rosjanie . Zupełnie nie starano się zabezpieczyć zamku przed zrujnowaniem. W roku 1664 władze polskie przeprowadziły lustrację zabudowań. Okazało się ,że konstrukcja zamku jak mury i więźba dachowa zostały w czasie minionej wojny mocno uszkodzone, ale stajnie i inne budynki były jeszcze zdatne do użytku. Wkrótce podjęto się naprawy zamkowych pieców i okien.

Także władze duchowne od czasu do czasu wysyłały wizytatorów do podległych sobie kościołów. W roku 1667 w kaplicy zamkowej był kanonik Strzesz, który donosił, że jest ona zbudowana wielkim kosztem i – jak to było w zwyczaju u Krzyżaków-bardzo dostojnie i przestronnie ,oraz że jest wyposażona w dwie ambony pulpitowe , ołtarz i siedzenia ustawione wokół ścian ,podobnie jak stalle kanoników w kościele katedralnym. Szczególnie warta uwagi wydała się statua Najświętszej Marii Panny z ciałem Zbawiciela na kolanach , oboje wyrzeźbieni z bloku marmurowego jako wyraz najwyższego , uduchowionego bólu. Niestety jedna ze stóp Zbawiciela była już wówczas uszkodzona.

Ważniejsza niż od wspomnianych wiadomości polustracyjnych jest zawartość akt pertraktacji z 1739 roku, ponieważ obejmuje obraz zamku narysowany w 1655 roku przez Dahlberga swemu dowódcy Puffendorfsowi.

Eryk Janson Dahlbergh

fot.24 .Portret

fot.30. Widok na północ biegu Wisły. Osuwający się stok wzgórza zamkowego. Pocztówka z obiegu pocztowego z 1900r.

Xaver Froelich

(1822-1898)

fot.35. Portret.
Rocznik Grudziądzki Tom VIII .str. 271. Ludzie Miasta i Reg. S Getka

Urodził się 22 kwietnia 1822 r. w Lidzbarku Warmińskim ,w rodzinie katolickiej. Posiadał wykształcenie średnie i poza swoim językiem ojczystym, dobrze znał język polski i łacinę. urzędnik sądowy, historyk i archiwista

Drogą samouctwa zdobył szeroką wiedzę o dziejach Pomorza. Jego żona Justyna była Polką pochodziła z rodziny Jakubowskich.

W 1843 roku zamieszkał w Grudziądzu i podjadł prace jako urzędnik w Sądzie. Z czasem doszedł do stanowiska sekretarza sądowego. Początkowo mieszkał przy ul. Szewskiej 2 , później ul. Kwiatowej 29 ( S.Poręba. X. Froelich. Nowości. Nr. 243 .19.x.1995. str. 7 ) Około roku 1855 ,władze miejskie powierzyły mu uporządkowanie archiwum . Po kilkuletniej pracy archiwum miejskie zostało udostępnione badaczom.. Sam gruntownie studiował akta i dokonywał zapisków. . Około 1860 roku zaczął pisać „Historię powiatu grudziądzkiego”. Pracował nad nią przez 10 lat. .Pierwsze wydanie „ historii „ wydał własnym nakładem ( tom I-1868 ) Wydrukowała ją drukarnia G. Goethego w Grudziądzu

W 1862 roku X. Froelich należał do grona założycieli Towarzystwa Upiększania Miasta .Przez wiele lat był radnym miejskim i członkiem Rady Parafialnej Św. Mikołaja.

Dużo pisał i publikował w regionalnych czasopismach historycznych. Był jednym z założycieli Grudziądzkiego Towarzystwa Starożytności. Głównie z jego inicjatywy w 1891 r. w Grudziądzu odbyły się obchody 600-lecia nadania praw miejskich. I z okazji rocznicy wydał dwie prace: „Kronika miasta Grudziądza „( Chronik der Stadt Graudenz) i „Góra Zamkowa w Grudziądzu „ ( Der Schlossberg bei Graudenz) W roku 1893 wydał ” Przewodnik po Grudziądzu i okolicy” , który był pierwszym przewodnikiem w dziejach grudziądzkiego krajoznawstwa. Przewodnik przyczynił się w dużym stopniu do wzrostu zainteresowania Grudziądzem i jego zabytkami .W tym samym roku obchodził 50-lecie pracy w sądownictwie. W 1898 r. był jednym z głównych założycieli Muzeum Miejskiego w Grudziądzu.

Xaver Froelich zmarł 15 stycznia 1898 roku

fot.36. Okładka Kroniki 1891 ze Zbioru Biblioteki Miejskiej w Grudziądzu

fot.90 . Po lewo linia wysokiego napięcia elektrycznego przy Bramie Wodnej

Forma i styl zabytków po odbudowie

Brama wodna rok 1956

Grudziądz po wojnie odbudowywał się w szybkim tempie . Władze miejskie troszcząc się o przysporzenie miastu jak największej ilości budynków mieszkalnych nie zapomniały o odbudowie obiektów zabytkowych. Brama Wodna tworzy piękny fragment architektoniczny sylwety naszego miasta.

W opracowanym projekcie zabezpieczenia i odbudowy Bramy, na podstawie którego rozpoczęto budowę chcieliby widzieć odbudowane zabytki w ich pierwotnej formie architektonicznej. Projekt odbudowy Bramy Wodnej nie spełnia tego zadania . Brama Wodna według obecnego projektu , od strony Wisły będzie robiła wrażenie o tyle Bramy Wodnej , że zostaje zachowane pierwotne obramowanie łuku gotyckiego , a poza tym będzie przedstawiać obraz niezdecydowany . Projekt nie uwydatnia fragmentu obronnego miasta , które według dawnych opisów posiadało obwarowanie na ówczesne czasy nie do zdobycia.. Poza tym projekt nie przewiduje rozwiązania dalszego ciągu drogi i powiązania jej ze skarpą przy b. klasztorze benedyktynek , którego ściana zachodnia przebudowana została do dawnych murów obronnych. A jak wyglądać będzie Brama Wodna od strony miasta . Mury od strony miasta wykonane były z cegły o wymiarze dużym z zachowaniem ówczesnego wiązania

Brama od strony zewnętrznej tj. od strony Wisły posiadała mur o wiązaniu wedyjskim . Ściany Bramy Wodnej od strony miasta wykonuje się z cegły zwykłej, bez zachowania właściwego wyrazu , a mur przeznacza się pod otynkowanie. Skośne domurowania przy wyłogach. Bramy Wodnej trudno czymś wytłumaczyć. Projektowana dobudowa oficyny piętrowej przy Bramie Wodnej od strony wschodniej nie ma uzasadnienia: zakrywa bowiem fragment muru obronnego miedzy Bramą Wodną a ścianą klasztoru benedyktynek. Całość tej budowy od strony miasta ma być otynkowana. O co więc chodzi ? Głównie o to, by odbudowując zabytki historyczne możliwie jak najwierniej zachować ich pierwotną formę i styl. Powinny one bowiem naszym pokoleniom dać rzeczywisty obraz ówczesnego budownictwa.

fot.152 -153 Ruiny zamku z roku 1939

fot.154. Pamiątka rodzinna Pana .Romana Plieth

fot.247. Zabudowania przy placu promowym Bramy Wodnej

Władysław Jan Łęga

(1889-1960)

fot.248. portret

Polski duchowny rzymskokatolicki, archeolog ,etnograf, historyk, krajoznawca

fot.249 Okładka publikacji

Jeden z autorów albumu „Kościoły i Klasztory Grudziądzkie„ - dedykowany Ks. Prałatowi Bernardowi Dembkowi w 25 rocznicę kapłaństwa .Wspomina,

Już w epoce brązowej istniały zapewne w okolicy Grudziądza grody Lembarg i Słup, po wędrówce ludów powstała wielka ilość nowych warowni, między innymi w Mełnie, Radzynie, Gawłowicach , Szynwałdzie, Szembruku itd. Do tych starych grodów należy także Grudziądz.

Zabytki , znalezione na górze zamkowej, dowodzą , iż tam w XI i XII wieku był gród. Zapewnie więc pierwsi Piastowie objąwszy władzę na Pomorzu , obwarowali się fortecą przeciw sąsiednim Prusom, mieszkającym za Osą. Istniejące dziś jeszcze grodziska ,grody koncentrowały się przede wszystkim na linii Osy i Lutryny. Poza Grudziądzem jest także Słup, którego nazwa nam mówi, że to był punkt graniczny, dalej Świecie, Mędrzyce, Płowęż, Jabłonowo , Jaguszewice i Lembarg. Być może , że należało do tego systemu fortyfikacyjnego także Rogóżno , gdzie jak dotąd są ślady dopiero z czasów krzyżackich. To były grody graniczne , mające powstrzymywać napady, które urządzali Prusowie na ziemie polskie.

Administracyjnie należała okolica Grudziądza do XIII w. do księstwa mazowieckiego, dopóki Książe Konrad nie oddał całej ziemi chełmińskiej aż po Osę zakonowi Krzyżackiemu.

fot.268. Strona rękopisu inwentarza starostwa grudziądzkiego z 1603 roku

Udo Arnold

fot.276 Udo Arnold

Niemiecki historyk urodzony w 1940 roku Wykładowca uniwersytecki. Przez 45 lat poświęcił historii Zakonu Krzyżackiego

Pracownik na Wydziale Historii

Uniwersytetu w Bonn. Reprezentował Wydział Historii Średniowiecznej na Uniwersytecie w Hanowerze. Został mianowany profesorem UMK w Toruniu odznaczony medalem UMK w Toruniu oraz Krzyżem Kawalerskim Zasługi Rzeczpospolitej w 2008 roku i Honorowym członkiem Towarzystwa Naukowego w Toruniu Wydawca opracowań z badań archeologicznych Hansa Jacobi w 1942 roku na Górze Zamkowej w Grudziądzu. Własną wiedzę, w tym źródła budowy zamków krzyżackich przekazał uzupełniając tym wiedzę o zamku w Grudziądzu. Od 2005 roku jest na emeryturze i mieszka w Bad Munstereifel

Opis zamku Grudziądzkiego w 1615 roku

fot.277. Wycinek ze strony 55 (Hans Jocobi)

SPOŁECZNY KOMITET ODBUDOWY KLIMKA W GRUDZIĄDZU

www.klimek.grudziadz.com.pl

Zamek w Grudziądzu część druga

6 maja 2003 roku tego dnia w Centrum Kształcenia Ustawicznego w Grudziądzu powołany został Społeczny Komitet Odbudowy Klimka

Oto Komitet Założycielski:

001.jpg - Na zdjęciu ( od lewej ): Przemysław Szachnitowski, Janina Guniewicz, Ewa Herman-Nogowska, Roman Pułka, Izabela Fijałkowska
w drugim rzędzie: Janusz Hinz, Tomasz Porębny, Marzena Remiś, Lech Misiaszek, Jerzy Kulwicki
w trzecim rzędzie: Edmund Ściesiński, Zbigniew Maciejewski, Mariusz Głowacki, Marek Szajerka, Robert Rezmer
w ostatnim rzędzie: Michał Hejka, Paweł Grochowski

Fotografia z kroniki komitetu, głównego inicjatora przyszłych prac i badań archeologicznych na Wzgórzu Zamkowym w Grudziądzu

Hans Jacobi ( 1913 -? )

002.jpg -

fot.3. Fotografia autora w trakcie badań

Urodził się 12.8.1913 roku w Kolonii , syn inżyniera Fritza Jacobi i Elzy Buhler. Studiował na Uczelniach Stuttgarcie i Gdańsku, Dyplom inż. Na Wydziale Inżynierii lądowej w .Gdańsku i nauk prawnych 23.I.1943 roku uzyskał tytuł doktora na Wydziale Architektury w Gdańsku . 1940 roku pracował jako Miejski Radny i szef planowania, inżynierii, geodezji, leśnictwa i ogrodnictwa w Grudziądzu. Ożenił się z Elfrydą Borkowski.1944 Powołany do służby wojskowej jako pionier. Po wydaleniu z Grudziądza i aresztowaniu przez wojska amerykańskie pozostaje w Kolonii. W 1942 roku ,prowadził badania archeologiczne na terenie zamku Materiał zgromadzony w trakcie prac archeologicznych posłużył mu do napisania pracy dyplomowej. Dzisiaj jego praca nadal jest skarbnicą wiedzy.

Opracowanie Hansa Jacobiego w przetłumaczeniu na język polski „Wyniki wykopalisk w Niemczech. Krzyżackie zamki Grudziądz i Rogoźno „ Publikacja Niemieckiego Stowarzyszenia Zamek. Lista badań tom 3 jako wkład w rozwój historii architektury. Edycja i nadzór Udo Arnold niemiecki historyk i wykładowca uniwersytecki.

Źródła historii cz.1.str.124

003.jpg -

fot. 4. Strona tytułowa z opracowanych badań

Archiwalne plany zamku

Zamek i średniowieczny plan miasta Grudziądza uwidoczniony jest na stronie 20 . Nie ma pokazanej dokładnej daty na rysunku zaprojektowanego przez Steinbrechta i w większości dokumentów w ostatnim czasie przedstawiany jest jako szkic. W związku z tym punkt połączenia centrum miasta i zamku jest fikcyjny, co było przeciwieństwem do warunków lokalnych . Badania urzędowe udowodniły , ze umocnienia w tym miejscu są wciąż dobre.

Grudziądz był przepasany z trzech stron przez podwójne mury i fosą pierścieniem.. Na pierwszej stronie Wisły mury miasta w środku Ratusz , gotycki kościół i ściany - oraz bramy i wieże. ze względu na panoramę miasta to szkic wykonano w skali:. 1 :500 Opracowanie szkicu średniowiecznego miasta Grudziądza, który w przeszłości i dla przyszłej struktury miejskiej miasta wskazuje zarówno na drogi dojazdowe do zamku Zakonu. Główne wejście prowadzi 300 m długości przez miasto. Był chroniony przez mury dzisiejszej ul. Spichrzowej. Droga rozpoczęła się od Trynki przy młynie zamkowym do" bramy wodnej" .

1) H. Jacobi ., Die Ausgrabungsergebnisse der Deutschordensburgen
Graudenz und Roggenhausen. Bonn, 1996, s. 133-145

004.jpg -

fot.17 -. 3. Plan miasta i zamku Grudziadz.1657

Antoni Jan Pawłowski (1950-2008)

005.jpg -

fot.26. Ostatnia prasowa fotografia autora badań

Urodził się 2 lutego 1950 roku w Skórowie Nowym, k. Słupska . Absolwent Uniwersytetu we Wrocławiu z tytułem magistra w zakresie archeologii z wynikiem bardzo dobrym.. Uzyskał stopień naukowy Politechniki Wrocławskiej Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Doktora Nauk Technicznych

004.jpg -

fot.27. Strona tytułowa opracowania .Zlecona przez Społeczny Komitet Odbudowy Klimka w Grudziądzu

Sprawozdanie z nadzorów archeologicznych

Prace rozbiórkowe kopca ziemnego przykrywającego swym płaszczem relikty wieży Klimek rozpoczęły się 18 kwietnia 2006 r., zgodnie z „Projektem rozbiórki kopca” autorstwa Mariana Balickiego i wykonywane były ręcznie. Zgodnie z porozumieniem pomiędzy Urzędem Miejskim w Grudziądzu a Społecznym Komitetem Odbudowy Klimka organizacyjnie rozbiórkę prowadził Społeczny Komitet z wykorzystaniem więźniów z Grudziądzkiego Aresztu. Nadzór archeologiczny prowadził autor niniejszego sprawozdania. Urobek w postaci gruzu ceglanego, rozkruszonej zaprawy wapiennej, piasku i humusu współczesnego ładowany był na samochody i wywożony poza tereny zamkowe. Jedynie humus wykorzystywano do uzupełniania ubytków w skarpach Wzgórza Zamkowego. W pierwszym okresie rozbiórki kopca usunięto ręcznie warstwę humusu współczesnego o miąższości 25-40 cm, odsłaniając usypane gruzowisko z różnej wielkości brył ceglanych na zaprawie wapiennej, stanowiących pozostałości ścian wieży po jej wysadzeniu. W szczycie kopca znajdował się zbrojony blok betonowy, na którym usytuowany był postument pod pomnik światowida, a po południowej stronie, w zboczu umieszczone były żelbetowe schody prowadzące od jego podnóża na koronę. Po zdjęciu warstwy humusu okazało się, że relikty wieży usytuowane są w południowej i południowo-zachodniej części kopca, podczas gdy partia wschodnia, północna, północno-wschodnia i południowo-wschodnia usypane zostały dodatkowo formując stożkowaty kopiec o średnicy w przyziemiu około 20 m i wysokości ok. 7,8 m, a więc nieco ponad dwukrotnie więcej niż wynikało to z inwentaryzacji C. Steinbrechta, w której podana jest średnica wieży wynosząca 8,9m zarysie

005.jpg -

fot 34 -35 Rozbiórka kopca ziemnego kryjącego relikty wieży Klimek.

006.jpg -

007.jpg -

fot. 71-72.. Wieża Klimek.(u góry ) Wykop 2007 r. Kamienny fundament wieży ( u dołu )

008.jpg -

009.jpg -

fot. 79. Ruiny wieży i zabezpieczenie przed dewastacją . Na niewiele się zdało.

010.jpg -

fot.80. Sekretarz Społecznego Komitetu Odbudowy Klimka w Grudziądzu kol.. Henryk Przerwa aktywnie wspomagał w zadaniach statutowych.

011.jpg -

fot. 82 . Kol. Kazimierz Autryb –skarbnik Społecznego Komitetu Odbudowy Klimka przy pierwszych pracach odkrywczych zamk

012.jpg -

fot. 83. Ogrodzony teren badań i pierwsze prace wykopaliskowe

Kontakt

tel. 603 952 819
tel. 56 464 83 93
e- mail:

więcej informacji

Patronat medialny